Kultura

XV ETA XVI. MENDEETAN

KULTURAN

EGON ZIREN GATAZKA, AURRERAPEN ETA ASMAKUNTZAK.


Artikulu honetan lau gai edo azpi gai bereizten dira: 1-Erreforma eta Kontraerreforma 2-humanismoa 3-iraultza zientifiko eta teknikoa eta 4-barrokoa.


Erreforma, Alemanian XVI.mendearen hasieran eman zen. Erreforma,Martin Luther izeneko fraide agustindarrak bultzatutako mugimendu erlijiosoa da. Erreforma, eliza katolikoa aldatzeko mugimendu protestante bat da. Lutherrek 95 tesi idatzi zituen eliza aldatzeko, honen ondorioz, Mendebaldeko Eliza bi zatitan banatu zen(katolikoa eta protestantea).


XVI.mendean doctrina protestantea sortu zen. Doktrina protestantea Lutherren pentsamoldetan oinarrituta zegoen. Doktrina protestanteak ez zuten apaizen beharrik, pentsatzen zuten edozein fededun apaiz izan zintekeela. Honen ondorioz, Bibliaren interpretazio askea eman zen. Protestamteek ere, pentstzen zuten, gizakia ez zela libre salbatzeko edo kondenatzeko. Gizakia Jainkoak nahi zuelako salbatu ahal zen eta ezin zen ezer egin bere merituei Esker salbatzeko.


Bi doktrina protestante nabarmendu ziren: Kalbinismoa eta Anglikanismoa. Kalbinismoa Jean Calvin izenetik dator. Kalbinistak garrantzi handia ematen zioten fedeagatiko salbamenari. Hauek Europa ipar ekialdean zeuden. Holandan, Eskozian…Anglikanismoa Ingalaterrako doktrina erlijioso ofizialak hartzen duen izena da. Anglikanismoa Enrike VIII.aren borondatez ezarri zen ingalaterran.Enrikek Aita santuarekin haserretuta zegoen zeren eta Aita santuak ez zion dibortziatzen usten. Horren ondorioz Elizaren buru bihurtu zen Enrikek.







Kontraeereforma XVI.mendearen erdian eman zen (1545-1563). Kontraerreforma, erreformak eragindako aldaketen kontra zegoen. Trenton kontzeiluan erbaki ziren kontraerreformarako neurriak. Neurriak, hauxe izan zire: Elizakoen portaera desegokiak zuzentzeko arauak, seminarioak antolatzea apaizen formaziorako eta gotzainak euren elizabarrutian bizitzera derrigortzea ziren. Jesuitek eta Aita santuak eliza aldatu nahi zuten baina ez Martin

Lutherrek nahi zuen bezala. Azkenean aldaketa gutxi egon ziren elizan. Horren ondorioz 30 urteko guda egon zen.

Humanismoa bi garaitan banatu zen. Erdi aroan eta Aro modernoan. Erdi aroko XVI. Mendean eman zen, jendea teozentrista zen, hau da, jainkoa eta erlijioa bizimoduaren erdigunea ziren. Aro modernoan pentsamoldeak aldatu ziren (X veta XVI. Mendean) eta gizakia bizimoduaren erdigunea zen , hau da, jendea antopozentrista bihurtu zen. Orduan humanismoa sortu zen. Humanismoa Greziako eta Erromako culturen aldeko mugimendua da. Humanista garramtzitsuenatarikoak, Jose Luis Vives eta Lorenzo Valla.

Humanistek aurrerapen zientifiko handiak ekarri zituzten bai medikuntzan baita astronomian ere. Medikuntzan paratzeltok, burdina eta sufrea erabiliz gaixotasuna sendatzen zituen. Astronomian Kopernikok unibertsoaren erdian eguzkia zegoela teorizatu zuen. Teoria honi heliozentrismoa deitzen zitzaion.

XVI .mendean, humanistek jakintza bi metodo erabiltzen hasi ziren: enpirikoa eta arrazionalizmoa. Metodo arrazionala filosofiarekin lotuta dago eta arrazoi logikoak bilatzen ditu, berriz, metodo empirikoa zientziarekin lotuta dago eta esperimentuak erabiltzen ditu gauzak frogatzeko. Arrazionalismoari eta metodo Empirikoari Esker, Iraultzan zientifiko eta teknikoan tresna garrantzitsuak asmatu ziren, hiru gaietan:

1-Matematiketan,2- astronomian eta 3-teknikan.

1- Matematiketan, aljebra garatu, físika modernoaren printzipioak asmatu etb… Galileo, Newton eta tartaglia izan ziren asmatzaile garrantzitsuenetarikoak.

2- Astronomian Kleperrek planetak eguzkiaren inguruan biratzen zutela planteatu zuen.

3- Teknikan, berriz, teleskopioa barometroa mikroskopioa, islatze teleskopioa, termometroa eta huts pompak. Ere bagoitxoen hobekuntza egon zen.

Gaiz aldatuz, barrokoan sartuko gara.

Barrokoa, XVII.mendean eman zen. Barrokoan eraikuntza asko zibila izen zen eta jauregien arkitekturak nabarmendu ziren. Barrokoaren eraikinik esanguratsuena Versailles jauregia da. Itzelezko tamainako eraikina da, hiru hegaletan antolatua. Arkitektu asko egon ziren Jáureguia egiten baina arkitektu garrantsitzuenetariko bat Jules-Hardouin Mansart izan zen.

Barrokoaren eskulturari buruz esan genezake, eskultura gehienak arlo erlijiosoak ZIRELA (ama virginiaren erretratoak), escultura egiteko materialik erabilena marmola izaten zen. Errege, printzeen etA ABARREN erretratuak egiten zituzten. Ere, pasioko eszenak eta santu peninenteak erakusten zituzten. Arte mota horri imajinagintza deitzen zitzaion.
Eskultorerik nagusienetarikoa : Bernini

Pintura barrokoan, margolanak neurri handikoak ziren. Olio teknika erabiltzen zuten, olio teknika mugimendu itxura eta desoreja emten dio lanari. Ere, Tenebrismo teknika erabiltzen zuten margolanari kontrastea emateko. Lan batzuetan ``natura hilak´´ irudikatzen zituzten. Adb: loreen erretratoak, fruituen erretratoak etb…pintura barrokoaren barruan hainbat eskola sortu ziren. Batiz bat Frantzian.